GİRİŞ: PROBLEM, YÖNTEM VE KURAMSAL ÇERÇEVE
Bu makale, Türk tarihinin uzun süreli seyrinde din değişimleri ile kültürel-siyasal süreklilik arasındaki ilişkiyi, sosyolojik ve medeniyet perspektifinden ele almaktadır. Temel problem şudur: Türkler tarih boyunca birçok dine girmiş olmalarına rağmen, neden yalnızca İslam’ı kabul eden Türkler kalıcı siyasal, kültürel ve dilsel varlık üretebilmiştir?
Çalışma, tarihsel betimlemenin ötesine geçerek, neden–sonuç ilişkileri amaçlamaktadır. Bu bağlamda din, bireysel inanç alanı olarak değil; kolektif kimlik, hukuk, siyasal meşruiyet ve norm üretimi bağlamında ele alınmaktadır.[1]
Kuramsal çerçeve, esas olarak Ali Murat Daryal’ın “milletlerin sosyolojik kırılma noktaları” yaklaşımına dayanmaktadır. Bu yaklaşım, milletlerin tarih sahnesinde özne olarak kalıp kalmamalarını belirleyen temel eşiklerin, çoğu zaman din, hukuk ve siyaset üçgeninde oluştuğunu savunur.[2]
I. MİLLETLERİN SOSYOLOJİK KIRILMA NOKTALARI VE DİN–KİMLİK İLİŞKİSİ
Milletlerin tarihi, doğrusal ve kesintisiz bir ilerleme değil; aksine kritik kırılmalarla şekillenen bir süreçtir. Bu kırılmalar, bir topluluğun yalnızca yönünü değil, var olup olmama kapasitesini de belirler. Ali Murat Daryal bu kritik eşikleri “sosyolojik kırılma noktaları” olarak tanımlar.[3]
Bu bağlamda din, modern seküler literatürde sıklıkla varsayıldığı gibi yalnızca bireysel vicdan alanına ait değildir. Aksine din, tarihsel toplumlarda:
Dolayısıyla bir milletin din değiştirmesi, çoğu zaman medeniyet dairesi değiştirmesi anlamına gelir. Arnold Toynbee’nin de belirttiği üzere, medeniyetler arası geçişler en çok din üzerinden gerçekleşir ve bu geçişler her zaman eşit sonuçlar üretmez.[6]
Türk tarihi bu açıdan çarpıcıdır. Türkler, tarih boyunca farklı dinlerle temas etmiş; ancak bu temasların yalnızca bir kısmı tarihsel süreklilik, büyük kısmı ise asimilasyon üretmiştir. Bu durum, dinlerin taşıyıcı veya yutucu karakterleriyle doğrudan ilişkilidir.[7]
Buradan hareketle makalenin temel varsayımı şudur:
İslam, Türkler için sosyolojik kırılmayı yıkıcı değil; kurucu bir yönde üretmiş tek dinî–medeniyet zeminidir.
Bu iddia, ilerleyen bölümlerde tarihsel örnekler, kültürel tipolojiler ve modern dönem analizleriyle ayrıntılı biçimde temellendirilecektir.
II. İLK DÖNEM TÜRK İNANÇ DÜNYASI: GÖKTANRI, KUT VE SİYASAL MEŞRUİYET
Türklerin İslam öncesi inanç dünyası, uzun süre modern literatürde ya “ilkel şamanizm” ya da “belirsiz paganizm” başlıkları altında indirgemeci biçimde ele alınmıştır. Oysa son yarım yüzyıldaki tarih, dinler tarihi ve sosyoloji araştırmaları, erken Türk inanç sisteminin siyasal meşruiyet üreten, ahlâkî normlar içeren ve toplumsal düzen kuran bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymuştur.[8]
Bu inanç dünyasının merkezinde, modern literatürde Göktanrı inancı (Tengricilik) olarak adlandırılan yapı yer alır. Göktanrı, çoktanrıcı bir panteonun tepesinde yer alan bir tanrı değil; aşkın, tekil ve hükümran bir varlık olarak tasavvur edilmiştir.[9] Bu yönüyle Göktanrı inancı, Türklerin daha sonra İslam’la kuracakları teolojik ve siyasal uyumun zeminini de açıklamaktadır.
2.1. Göktanrı İnancının Temel Özellikleri
Göktanrı inancı, üç temel sütun üzerine oturur:
Göktanrı, doğa unsurlarının toplamı değil; doğayı da yöneten aşkın bir irade olarak düşünülmüştür. Bu yönüyle erken Türk inanç sistemi, Yunan–Roma politeizmi ve animist kabile dinlerinden ayrılır.[10]
Bu yapı, erken Türk toplumlarında ahlâkî ve siyasal düzenin kaynağını oluşturmuştur. Hakan, Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi değil; kut verilen, yani yönetme yetkisi Tanrı tarafından bahşedilmiş kişidir.[11]
2.2. Kut Kavramı ve Siyasal Otoritenin Meşruiyeti
Kut anlayışı, Türk siyasal düşüncesinin bel kemiğidir. Kut:
Bir hakan adaletten saparsa kutunu kaybeder; dolayısıyla iktidarı meşruiyetini yitirir.[12]Bu anlayış, erken Türk siyasetinde mutlak tiranlığı sınırlayan bir işlev görmüştür.
Bu yönüyle Göktanrı–kut sistemi:
Bu yapı, daha sonra İslam siyaset düşüncesinde görülecek olan emanet, adalet ve hesap verme ilkeleriyle yüksek düzeyde örtüşmektedir.[13]
2.3. Göktanrı İnancının Gücü ve Sınırları
Her ne kadar Göktanrı inancı siyasal meşruiyet üretme konusunda güçlü bir çerçeve sunsa da, bu sistemin tarihsel sınırları bulunmaktadır. Bu sınırlar özellikle üç noktada belirginleşir:
Bu durum, Türklerin büyük göçler sonucunda Çin, İran ve Hint medeniyet havzalarına girdiklerinde asimilasyona açık hâle gelmelerinin temel nedenlerinden biridir.
Türkler askerî ve siyasal olarak güçlüydüler; ancak medeniyet havzalarıyla uzun süreli temas, yazılı hukuk ve kurumsal din eksikliği nedeniyle kültürel savunmasızlık üretmiştir.[15]
2.4. Sosyolojik Kırılmanın Eşiğinde Türk Toplumu
Ali Murat Daryal’ın yaklaşımıyla ifade edilecek olursa, Göktanrı inancı dönemi Türk toplumu birinci büyük sosyolojik kırılma eşiğinde bulunmaktadır. Bu eşik şudur:
Ya inanç–siyaset–hukuk üçlüsünü kurumsallaştıracak yeni bir medeniyet dairesine girilecek
ya da güçlü ama eritilebilir bir siyasal yapı olarak kalınacaktır.[16]
Tarih, ikinci ihtimalin İslam öncesi dönemde sıkça gerçekleştiğini göstermektedir. Budizm, Maniheizm ve Hristiyanlık gibi dinlerle temas eden Türk boyları, çoğu zaman siyasal ve kültürel çözülme yaşamıştır.
Bu noktada temel çıkarım şudur:
Göktanrı inancı, Türk kimliğini kurmuş; ancak onu uzun vadede koruyacak medeniyet araçlarını tek başına üretememiştir.