“İktidar ahlakla sınırlandırılmadığında, ahlak iktidarın diline dönüşür.”
Türkiye’de son yıllarda kamuoyunda sıkça dile getirilen “İslamcılık bitti mi?” sorusu, yüzeyde bir ideolojik yorgunluk tartışması gibi görünse de, gerçekte daha derin bir meseleye işaret etmektedir: İslamcılığın ahlaki ve siyasal meşruiyetinin aşınması. Bu yazı, İslamcılığı tekil ve homojen bir düşünce geleneği olarak ele almamakta; Türkiye’de belirli bir tarihsel dönemde devletle bütünleşmiş siyasal-dini pratiği merkeze alarak, bu pratiğin iktidar deneyimi karşısında yaşadığı normatif krizi tartışmaktadır.
Dolayısıyla mesele, bir ideolojinin “sona erip ermediği”nden ziyade, hangi koşullarda meşruiyet üretme kapasitesini kaybettiği sorusudur.
İslamcılığın tarihsel iddiası ve ahlaki zemin
Bilindiği gibi İslamcılık, kökleri Osmanlı’nın son dönemine uzanan bir düşünce geleneğidir. Türkçülük ve Batıcılık gibi akımlarla birlikte, imparatorluğun çözülme sürecinde siyasal bir arayış olarak ortaya çıkmıştır. Ancak Türkiye’de 1960’lardan itibaren tercüme metinler aracılığıyla yeniden kurulan İslamcılık, modern dünyada adalet, zulüm ve iktidar ilişkisini merkeze alan ahlaki bir itiraz dili olarak kamusal alanda belirginleşmiştir.
Bu evrede İslamcılık, sömürüye, emperyalizme, yerli despotizme ve adaletsizliğe karşı güçlü bir normatif iddia geliştirmiştir. Devlet kutsal bir yapı değil; sorgulanması gereken bir iktidar alanı olarak görülmüş, adalet ve emanet kavramları siyasal tahayyülün merkezine yerleştirilmiştir. Bu yönüyle İslamcılık, uzun süre iktidara mesafeli bir ahlaki pozisyon üzerinden kendisini tanımlamıştır.
Milli Görüş çizgisiyle birlikte bu dil, yerli bir sosyolojiye yaslanarak dergiler, vakıflar, cemaatler ve sivil ağlar aracılığıyla toplumsallaşmıştır. Ancak bu dönem de bütünüyle sorunsuz değildir. Çoğulculuk, kadın meselesi ve toplumsal hiyerarşiler gibi alanlarda ciddi körlükler barındırdığı; ahlaki itirazın çoğu zaman toplum içi iktidar ilişkilerine yeterince yönelmediği de göz ardı edilmemelidir. Bugünkü meşruiyet krizini sağlıklı biçimde okuyabilmek için, bu tarihsel sınırları da hesaba katmak gerekir.
İktidar deneyimi ve normatif tıkanma
İslamcılığın yaşadığı asıl kırılma, İslamcı gelenekten beslenen bir siyasal hareketin devleti yönetmeye başlamasıyla ortaya çıkmıştır. Bu aşamada iktidar, artık uzakta bir hedef değil; gündelik ve somut bir pratik hâline gelmiştir. Ve her iktidar pratiği gibi, bu deneyim de İslamcılığın normatif iddialarını doğrudan sınamıştır.
Hukukun üstünlüğünün aşındığı, kuvvetler ayrılığının zayıfladığı, liyakatin yerini sadakatin aldığı ve yolsuzluğun sıradanlaştığı bir siyasal zeminde, İslamcılığın adalet merkezli dili giderek sessizleşmiştir. Bir düşünce geleneğinin meşruiyeti, yalnızca ne söylediğiyle değil; kriz anlarında neye sessiz kaldığıyla da ölçülür. Bu noktada ortaya çıkan şey, basit bir siyasal başarısızlık değil; ahlaki meşruiyetin erozyonudur.
Burada altı çizilmesi gereken husus şudur: Sorun yalnızca iktidarın bozucu etkisi değildir. Aynı zamanda İslamcılığın, iktidar ihtimalini ahlaki ve kurumsal olarak yeterince düşünmemiş olmasıdır. Çoğunluk gücünün sınırları, iktidarın denetlenme biçimleri ve ahlaki otoritenin nasıl korunacağı meselesi, iktidar öncesinde derinlikli biçimde tartışılmadığında, iktidar anında ciddi normatif boşluklar ortaya çıkmıştır.
