Dünya genelinde insani yardım politikaları giderek daha yoğun bir tartışmanın konusu haline geliyor. Ancak bu tartışmayı “acil yardım mı, kalkınma mı?” gibi keskin ve indirgemeci bir karşıtlığa sıkıştırmak, meselenin karmaşık doğasını anlamayı zorlaştırır. Asıl soru şudur: Acil yardımın hayat kurtaran rolünü kabul ederken, insani yardım sisteminin mimarisini nasıl genişletecek ve güçlendireceğiz? Nasıl bir yapı kuracağız ki aynı yardımlar her yıl aynı biçimde tekrarlanmak zorunda kalmasın ve toplumlar kendi ayakları üzerinde durabilecek bir kapasiteye kavuşabilsin?
Bugün sivil toplumun “iyilik eylemi”nin yöntemini yeniden düşünmeye ve güncellemeye ihtiyacı var. Türkiye’de faaliyet gösteren 101 bin 823 dernek ve 5 bin 268 vakıf farklı alanlarda aktif çalışmalar yürütüyor. Bu kurumların önemli bir bölümü yurt içinde ve yurt dışında insani yardım faaliyetleri gerçekleştiriyor. Ancak bu büyük potansiyelin yalnızca dönemsel kampanyalarla sınırlı kalmaması, yılın 12 ayına yayılan sürdürülebilir bir insani yardım anlayışına dönüşmesi gerekiyor. Çünkü iyiliğin gerçek gücü yalnızca yoksulları sevindiren yardımlarda değil, yoksulluğu ortadan kaldırabilecek çözümler üretmesinde saklıdır.
İyilik yapmak yalnızca belirli zaman dilimlerine, özellikle de Ramazan ayına özgü bir faaliyet değildir. İmkânlar ölçüsünde yılın her günü, her haftası ve her ayında iyilik üretmek mümkündür. Üstelik bu yalnızca sosyal bir sorumluluk değil, birçok insan için dini açıdan da bir yükümlülük olarak görülmektedir. Dolayısıyla hayırsever bireyler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör aktörleri insani yardım faaliyetlerini kısa süreli pansuman tedbirlerinin ötesine taşımalı, kalıcı çözümler üreten politikalara yönelmelidir.
Sürdürülebilir Yardımın Gerekliliği
İnsani yardım kurumlarının sosyal yardım başlığı altında yalnızca gıda ya da nakdi destek sunmakla yetinmeyip, eğitim, sağlık, meslek edindirme, kültürel gelişim ve ekonomik destek alanlarında da sürdürülebilir politikalar geliştirmesi büyük önem taşıyor. Özellikle 2020 yılında başlayan küresel ekonomik durgunluk ve pandemi süreci, dünya genelinde yoksulluğun daha görünür ve daha karmaşık bir hâl almasına neden oldu. Bu süreç, insani yardım kurumlarının daha profesyonel, planlı ve uzun vadeli stratejiler geliştirmesini zorunlu hale getirdi.
Türkiye’de sivil toplum kuruluşları ile bireysel bağışçıların özellikle okul ve mahalle merkezli projelere yönelmesi gerekiyor. Dezavantajlı gençlere eğitim desteği sunan, onları meslek sahibi yapan ve üretim süreçlerine dahil eden projeler yoksulluk döngüsünü kırabilecek en güçlü araçlardan biri olarak öne çıkıyor.
İnsani yardımın yöntemi, vakıflar ve dernekler tarafından sosyo-ekonomik ihtiyaçlar doğrultusunda sürekli güncellenmelidir. Çünkü Türkiye’den başlayarak dünyanın birçok bölgesinde savaş, yoksulluk ve kuraklık gibi sorunların yoğun şekilde yaşandığı alanlarda, eğitim, sağlık, tarım, barınma, kira, elektrik, su, ısınma ve geçim gibi temel ihtiyaçların yalnızca kısa süreli yardımlarla ortadan kaldırılması mümkün değildir.
Bu noktada “taşımalı yardım” olarak tanımlanan tüketim odaklı yardım modelinin sınırları giderek daha belirgin hâle gelmektedir. Bunun yerine insani yardımın üretime dayalı bir anlayışla, tarım, eğitim, sağlık ve meslek alanlarında geliştirilecek projeler aracılığıyla kısa, orta ve uzun vadeli politikalara dönüştürülmesi gerekmektedir.
Afrika Deneyiminin Gösterdikleri
Afrika kıtasındaki insani yardım deneyimi bu tartışmanın en çarpıcı örneklerinden birini oluşturuyor. Onlarca yıldır Birleşmiş Milletler, çeşitli devlet kurumları ve sivil toplum kuruluşları tarafından yürütülen yardım programlarına rağmen birçok bölgede temel sorunların hâlâ çözülemediği görülmektedir. Tarım, suya erişim, sağlık hizmetleri, eğitim ve barınma gibi alanlarda ciddi eksiklikler devam etmektedir.
Bu durumun bir diğer dikkat çekici yönü ise kıtada faaliyet gösteren uluslararası şirketlerle insani yardım politikaları arasındaki belirgin farktır. Yabancı şirketler modern teknolojilerle tarım, madencilik ve sanayi alanlarında yüksek verimli üretim gerçekleştirirken, devlet ve sivil toplum kaynaklı birçok yardım programının hâlâ geleneksel ve sınırlı yöntemlerle yürütüldüğü görülmektedir.
Afrika’da ekonomik gelişmenin izleri çoğu zaman yalnızca başkentlerde ve büyük şehirlerde görülmektedir. Modern binalar, yeni oteller ve büyük altyapı projeleri dikkat çekerken, kırsal bölgelerde yaşayan milyonlarca insanın günlük hayatında kayda değer bir değişim yaşanmamaktadır.
Geçtiğimiz hafta, yaklaşık 27 yıl aradan sonra yeniden gittiğim Etiyopya’da bu tabloyu çok daha net biçimde gözlemleme fırsatı buldum. Başkent Addis Ababa son yıllarda önemli bir dönüşüm yaşamış durumda. Şehrin birçok noktasında yükselen gökdelenler, yeni oteller, alışveriş merkezleri ve yoğun inşaat faaliyetleri ilk bakışta hızlı bir ekonomik büyümenin işaretleri gibi görünüyor.
Ancak şehrin başka bir yüzü daha var. Akşam saatlerinde iş çıkışı başlayan uzun otobüs ve minibüs kuyrukları, başkentin büyümesine rağmen ulaşım altyapısının mevcut duruma yetişmekte zorlandığını gösteriyor. İnsanlar evlerine dönebilmek için saatlerce toplu taşıma sırası bekleyebiliyor. İşsizlik ve geçim sıkıntısı özellikle genç nüfus arasında hâlâ ciddi bir sorun olarak varlığını sürdürüyor.
Şehrin merkezinden biraz uzaklaşıldığında ise tablo daha da çarpıcı hale geliyor. Etiyopya nüfusunun büyük çoğunluğu hâlâ kırsal bölgelerde yaşamaya devam ediyor. Birçok yerde ulaşım eşek veya at arabalarıyla sağlanıyor. Temiz içme suyuna erişim, düzenli elektrik kullanımı, eğitim ve sağlık hizmetleri gibi temel alanlarda ilerleme sınırlı kalmış durumda. Modernleşmenin simgesi olan gökdelenlerle kırsal hayatın gerçekliği arasındaki bu keskin fark, Afrika’daki kalkınma tartışmalarının en temel çelişkilerinden birini ortaya koyuyor.
Afrika genelinde de benzer bir tablo görülmektedir. Nüfusun yaklaşık yüzde 70 ila 80’i kırsal bölgelerde yaşamaktadır. Elektrik ve temiz içme suyuna erişim ise birçok ülkede yalnızca yüzde 30 seviyelerinde kalmaktadır. Bu durum, bugüne kadar yürütülen yardım politikalarının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini açıkça göstermektedir.
